" دیارده ی توند و تیژی دژ به ژنان ،ئامیره سیاسی و
کومه لایه تیه کان"
سوره ییا فه لاح
ریکه وتی مانگی ئه پریلی2013
------------------
---------------------------
ریزدارا ن و به شدارانی ئازیز و خوشه ویست پیشه کی سلاوی
گه رمی خوم پیشکه ش به ئیوه ی ئازیز ده که م. زوز شانازو سه ربه رزم به به شداری
له ئه وه لین کونگره ی ریکخراوه ی کومه له ی ژنانی روژهه لات. هیوادارم کونگره که
به سه رکه وتوییه وه به ده رئه نجامه کانی بگات و له ئیش وکاری خویا بو ناساندنی
پرسی ژنی کورد به رده وام بیت .
هه روه ها سپاس و ریزی خوم ئاراسته ی لیژنه ی ئاماده کاری و
به ریوه به ری ئه م کونگره و هه مو ئه
ندامانی ئه و ریکخراوه ده که م.
.
دیاره شاره زا له وه زعی ژنی کورد به تایبه ت ژنانی کوردی
روژهه لات له نیو به شداران و به ریوه به رانه وه زورن هه ربویه پیم وابوو که
باسیکی کورت له سه ر دیارده ی توند و تیژی ری خه م که ئه مسالیش باسی سه ره کی
لیژنه ی پیگه ی ژنانی نه ته وه یه ک گرتوه کان و هه روه ها هه لمه تیکی جیهانی
بوو. ئه و دیارده یه که له هیچ کاتیکدا کوتایی نه هاتوه و بن بر کردنی کار و ئیشی
هه مو چالاکوانانی مافی مروف و به تایبه ت مافی ژنانه. هه روه ها ناسینی ره گه زی نه خوشینکی کومه
لایه تی به پروسه ی که م کردن یا بن برکردنی ئه و نه خوشیه یارمه تی ئه گه ینیت.
من سه باره ت به چه ن خال قسه ده که م. با سه که م له سه ر
" دیارده ی توند
و تیژی دژ به ژنان ،ئامیره سیاسی و کومه لایه تیه کان"
-
2-توند و تیژی چیه ؟؟؟ بو چی توند و تیژی ده کریت ، ره گه
زی له کویوه دیت ؟؟؟
3-ئامیره راگره کانی توندو تِیژی کین و چین ؟؟؟
توند وتیژی له یاسای نیونه ته وه ییدا:
له ئیعلامیه ی 20 دسامبری نه ته وه یه
کگرتوه کان سالی 1993 زایینی بو جاری ئه وه ل دیارده ییک به نیوی توند وتیژی باس
کرا. ته نانه ت له "کونوانسیونی به ره نگاری به رانبه ر به ره گه ز خوازی"
له سال ی1979 ئه م وشه باس نه کرابوو. كۆڕی
گشتیی رێكخراوی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كانه‌وه به په سه ن کردنیکی تایبه تی له
ساڵی 1999ی زایینی‌دا زه مینه ی دا چه قاندنی
تووی یاسای به رگری له توند و تیژی له زور له و ولاتانه ی که کونوانسیونه
کانی نه ته وه یه ک گرتوه کانیان واژو کردبوو دا پیک هینا.
توند و تیژی و جۆرەكانی:
سەبارەت بە جۆرەكانی توندوتیژی، چەندجۆرێكی دەخەمەڕوو كە
لەلایەن ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە دەستنیشان كراون، كە بریتین لە:
1. توندوتیژی لە ماڵەوە و لە ناو ئەندامانی بنەماڵە، هەروەها
لەلایەن هاوسەر و هاوبەشی ژیان.
2. توندوتیژی جینسی واته سێكس بە بێ رەزامەندی ژن.
3. توندوتیژی نەریتی و سوننەتی وەكو خەتەنەی كچ، كوشتن لەسەر
مارەیی كە لە بریک له ولاته کاندا هه یه
4. كڕین و فرۆشتنی ژنان و كچان.
5. توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان لە كاتی شەڕی چەكداری.
6. توندوتیژی بە زمان و جنێودان كە كاریگەری زۆری لەسەر باری
دەروونی هه یه .
به گویره ی راپورت ،داتاکانی من و استاتستیک پیشان ئه دات
که هه رژنیک له دریژه ی ژیانی خویدا به جوری توندوتیژی کیشاوه.
یەك لە سێ ژن بە جۆرێك رووبەڕووی
توندوتیژی دەبنەوە، واتە لە لایەن هاوسەر و باوك و برا، یان لە لایەن خۆشەویست
وهاوڕێ و تەنانەت كەسی نەناسراو و غەریبەوە تووشی ژنان دەبێت و هەندێكجاریش بە
كوشتنی ژن و مردنی كۆتایی پێدێت.
یەك لە سێ ڕێژەیەكی زۆر ترسناكە.
توندوتیژی بەرامبەر بە ژن یەكێكە لە
زیاترین توندوتیژییەكان كە بەرامبەر بە مافی مرۆڤ دەكرێت و لە هەموو كەلتوور و
كۆمەڵگەیەكیشدا بەئاستی جیاواز بوونی هەیە. له زور له کومه لگاکاندا به هوی وه زعی
ئابوری و کولتوریکی غه له ت توند و تیژی له زکی دایکه وه ده س پی ده کات. پاش ئه وه کچه که به هوی کچ
بونیه وه له زور له ئازادیه کومه لایه تیه کان بی به ش ده بیت ، جا ئه گه ر له
ولاتیک که یاسای شه ریعه ش چ له لایه نی ره سمیه وه چ ناره سمی حوکم کات له هه
لبژادنی جل و به رگی خوی بی به شه، له وانه یه به زور بدریت به شوو ، ده س دریژی
پی بکریت ، و مافه کانی به ئاسانی بخریته ژیر پی.
ئەم دیاردەیە پێویستی بە ئیشێكی زۆر هەیە
بۆ ناسین وناساندنی بە كۆمەڵگە ئه شی وشیاری له سه ر زور شتی کولتوری بدریت: بۆ
نموونە لە بریک له جیگه کان له كۆمەڵگەی
كوردیدا، لێدان وجنێودان بە توندوتیژی نازانن، و پیاوان به مافیکی خویانی ده زانن
که به سه ر جینسی میوینه دا ده س دریژی فیزیکی بکه ن. بوچی ؟؟؟
بو روون کردنه وه ی
ئه مه چه ن فاکتوری پیک هینه ری توند و تیژی دینمه وه:
- به ش کردنی نا یه کسانی هیز
-کنتررول
سکشوالیته ژنان
- کولتوری
دژ به ژن و به راوه ردی ژن وه ک که ل وپو و ملک و دارایی پیاو و ده وله ت
-ئعتیادی
ناسینی توند و تیژی دژ به ژنان
- بی موبالاتی ده وله ته کان و ده سه
لاتداران
له پیک
هینانی ئه م پروسه هه مو ئه نیستیتو کومه لایه تیه کان و سیاسیه کان به شدارن
مه به ست له نیستیتو
کومه لایه تی و سیاسیه کان چیه ؟ ئه وانه هه رئه و ده سه لاته ن له به سه رئیمه دا
حوکم ده که ن
ده سه لات دو به شن یه کیکیان
ده سه لاتی ره سمی و سه ره وه وه ک:
حکومه ت (بریتی له هه ر سی ده زگای به ریوه به ر ، یاسا ده
رکه ر و هیزی دادوه ری)
ناسینی چه مکه کانی ئه م توند و تیژیانه به ته نیا گرینگ
نیه به لکو تاوانبار کردنی ده سه لاتداران (واته ده و له ت )،ئه رک خستنه سه رشانی
ده وله ت و به چالش کیشانی ئه و بنه ما که توند و تیژی پیک دینیت. ده و له ته کان له چه ن ئامیری ناسراو که لک وه
ر ده گرن وه کو:
-زیندان و به
ندیخانه
-
له ناو بردنی فیزیکی وه ک ئعدام و سیداره و..
-
پیک هینانی توند و تیژی له ناوچه ی کونفلیکت
وکاتی شه ر و پاش جه نگ به رانبه ر به و ژنانه ی وا له ئه رتشدا ئیش ده که ن ،یاخو
له نزیکی پادگان ئه ژین
-
که لک وه رگزتن له ده س دریژی جینسی و توند وتیژی بو
ترساننی پیاوان له ولاتانی بن ده س و بو تیک شکاندنی نه ته وه بن ده سته کان
-
په ره پی دان به کولتوری زه خت و توندی: پاش شه ر زور جار
ده بینیریت که ده س دریژی جینسی زور ده بیت.پاش شه ر و جه نگ کولتوری کومه لگا و
بنه ماله کولتوریکی توند و تیژه و زیاتری ئه و توند و تیژی داوینی ژن ئه گریته وه.
-
-ولام نه داننه وه ی ده وله ت له
کاتیکدا ئه ندامانی ئه و ده س دریژیان به سه رژناندا کردوه
دوهه می ده سه
لاتی خوار و ناره سمی :
-بنه ماله : پیاو (باوک ،برا، میرد، کور)
-کلیسا و مزگه و ت و تمپل (ئه نه ستیتو کومه لایه تیه کان)
-کورپوریشنه کان corporations
ئه م ئه نیستوتوانه ده سه لاتیکی زور یان به سه ر ژیانی
روژانه ی ئیمه دا هه یه ئه وان له کاتی کارکردنی ئیمه ،کرینی خوارده مه نی ئامیره
پیویسته کانی ژیان ، دوعا کردن و روشتین بو جیگه ی ئائینی ،هاوسه رگیری و مردن
و... ده ستیان به سه رژیانماندا هه یه.
ئه وان له وه ئه چن که هه میشه گین و گه وره ن و له ناو
چونیان نیه . وا ده زانین هیچیان به سه ر نایت ؟ ناگورن و کاریگه ریان خه لاس
نابیت؟
به لام ئه شی بلیم که ده سه لات به قه وه تن به لام ئه وان ئه نستیتوییکن که به ده س تاکه کان و کومه لیک دروس ده کرین و
ده توانن بگورن. گورانی حکومه ت ئاسانه ،به لام بریک له ئه نیستیتوکان که له سه ر
میشک و روحی تاک کار ده که ن زور زه حمه ته بگورین. زوریان بروای به شه ره که هه
زاران سال هاتوه و پیویستیان به له ناو چون نیه به لام پیویستیان به گورانن و
مودیفای کردنه. وه ک ئه نیستیتوی ئائین و مه زهه ب ، وه ک کولتور ی نه ریتی. هه مو
ئه و ئه نستیتوانه ئه ژین چونکا ئیمه بروایان پی ده که ین و ساپورتیان ده که ین و
له گه لیان ری دین.
یه ک فه کتمان له بیر نه چیت ئه ویش ئه وه یه که گورانکاری
ده وله ت کاریکی ئاسانه به لام گورانی بیر و برو زور سه خته .چونکا بنه مای به سه
ر بیر و بروا و کولتور و ئائیینه .
ره وتی توند و تیژی
له لایه ن ده سه لاته ناره سمیه کان وه کو
پیاو له ماله وه باسیکی ناسک و حه ساسه . توند
و تیژی بنه ماله و پیاو (باوک ،برا، میرد، کور) :یه کییک له و دیاردانه که له زور
له کولتوره کاندا ئه بینریت. و چونیه تی دروس بوونی زور ریکخراوه ی ژنان شه رح ده
دات .
ئه نستیتوه کومه
لایه تیه کانی دیکه که به شیکن له ده سه لات له نیو کومه لگا دا ناشی له بیر بکرین
وه کو کلیسا و مزگه و ت و تمپل. به لام تی بینی کردن و ناسینی ته واوی ئه و ئه نه
ستیتو کومه لایه تیانه ممکین نیه.زور له و ئه نه ستیتو کومه لایه تیانه وه کو
کورپریشنه کان corporation به یارمه تی به شه کانی دیکه بو ئنتفاعی مالی ده
س به توند و تیژی ئه ده ن. به لام ئه وان به چه ن جور ده سه لات و هیزی خویان به
سه رکومه لگا دا ده سه لمینن و ده بن به هوی بریک له م دیاردانه وه کو:
-
هاوسەرگیرییە لەتەمەنی هەرزەكاری و منداڵی
،، هاوسەرگیریی زۆرەملێ
،ئازمایشی زوره ملی بنی کچیه تی (پرده بکارت)،
-له ش فروشی زور ه ملی،
ره شه کوژی
خه تینه ی کچان
فره ژنی و...
که لک وه ر گرتن له
چه کی سوک وه کو ترساندن یا کوشتن به ده مانچه
توند وتیژی له ریگای ترافیکینگ یا کرین و فروشتنی ژنان و قاچاخی ژنان له ولاتیکو بو
ولاتیکی دیکه.
توند و تیژی له ریگه ی ده س دریژی جینسی :
ده س دریژی شیوازی چه ن جوره. پیشوتر ته نیا به یه ک شکل ئه
ناسرا.ئیسته هه مو شیوه ییک له بی حورمه ت کردن و سیکسی زوره ملی له ریگه ی له ش ،
ده م یا هه ر ئامیریکی تر ده س دریژی سیکسی به حیساب دیت و تاوانه که شی به رانبه
ره.
له هه رکاتیکدا باسی ده س دریژی جینسی ده کریت هه مو که س
له به رانبه ریا ده ویستیت.به تایبه ت به هوی ئه وه ی که له زور له کومه لگا
نریتیه کان هیشتا وشه ی "نا" نه ناسراوه و پیاو کاتی که له ژنیک ئه
بیستیت که نایهه ویت له گه لیا تیکه لاوی جینسی بکات به لام پیاوه که به مافی خوی
ده زانیت که له گه ل ئه و ژنه دا تیکه ل بیت. ئه مه به رای من یه کیک له زیاترین
ره وشتی توند وتیژی جینسی به رانبه ر به ژنانه. به و کاره به شه ری بریندار له
بواری فیزیکی و روحیه وه سه قه ت ده بیت.
هه ستی هاو نه وعی و دلسوزی ده کوژیت و نا ئنسانی په روه ده ئه کات . که سی
ده س دریژ پی کراو وه ک فه له جی لی دیت .
شوک ده بیت و گیژ و مه نگه ،ئه زانی شتیکی له ده س داوه نازانی چیه ،ئه وه هه ستی
ئینسانی و شانازی و سه ربه رزی ده
رونییه که ئه شکیت . ئه و تاکتیکه له گه ل
خویا " خه جاله ت " و شکاندنی "ناموس" دینیت. ئه و شته ی وا
باسی ده که ن وه ک " پاکی " و ویرجینیتی " ده بی به سه به بی ئه وه
ی که ده س دریژبوو زیاتر هه ستی قین وقیز پی ئه دات. هه ستی گوناهی ده رونی بی ئه
و ه ی که گوناهی کرابیت و هه ستی ده س دریژی به بی ده نگی ئه کیشریت.
کومه لگاییک ناتوانی
یه کسانی و عه دل و ئازادی تیادا بیت ئه گه ر هیشتا ده س دریژی جینسی بن بر
نه کرابیت. ئه و شته ی وا کچیک بو هه مو ژیانی ترسه نوک و خه تابار ئه هیلیته وه.
ئه وه یه که زور له ره شه کوژیه کان دروس ده کات . ئه شی بیر و بروا ی ئه وه ی که که توند و تیژی دیارده ییکی حه تمیه لا بچیت ،ناساندنی
ئه وه ی که توند وتیژی ده توانیت حه تمی نه بیت و ده کری به رگری بکریت ئه رکیکی
گه وره ی ژنانی چالاکه.
.
******************************
زور پیم خوش بوو کات بوایه و باسی شیوازی توند و تیژی له و
ناوچانه ی وا ژنی کوردی تیدا ئه ژین بکردایه،باسی ئه و شیوه توند و تیژیانه چ له بواری توند وتیژی ره سمی و نوسراو له
یاسادا چ له کومه لگا و کولتوردا خالی جیاواز و وه ک یه کی تیدایه که پیویستی به
لیکولینه وه و ئیش و کاری زوره. له م ریگه
دا چالاکوانی ریکخراوه کان و ئیش و کاری تیکوشه ران و زانایان و یارمه تی و
هاوکاری پیاوانی یه کسانی خواز و ئاشتی خواز هه نگاوه گرینگه کانن که ئه شی هه
لگیریت. هیوادارم له کونگره ییکی دیکه
باسی ناوچه کوردیه کان به وردی بکریت و منیش به بیستنی بیرو رای ئیوه سه ر به رزتر
بم.
هیوای سه رکه وتنم بوتان هه یه و به هیوای دیداری گشتتان چاوتان ماچ ده که م.
2013
